Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Fort Werk 4: Fortaanleg met hoofdwal in bussum

Fort, Vesting En -onderdl

offensief voor naarden, werk no. iv
bussum (gemeente gooise meren)
noord-holland


Beschrijving van Fort Werk 4: Fortaanleg met hoofdwal

Cluster 10. Fortaanleg. NIEUWE HOLLANDSE WATERLINIE Inleiding FORTAANLEG met aardwerken, droge gracht, geschutsopstelplaatsen, aarddekkingen, muurwerken, wegen- en padenstelsel, enz. als essentieel, in het derde kwart van de 19de eeuw toegevoegd bestanddeel van de verdediging van de Vesting Naarden. Naarden is van oudsher een belangrijke vestingstad, maar de vesting was kwetsbaar vanwege de hoge ligging op de uitlopers van Het Gooi, die een acces tot Amsterdam boden. Behalve de doorlopende vernieuwingen aan de vesting zelf, werden al vroeg ook buiten de stad verdedigingswerken aangelegd. Het Offensief voor Naarden kwam vanaf 1868 tot stand. Het bestond uit een hoofdwerk (Fort Werk IV ) en vier flankerende aarden werken. De vijf werken lagen in een halve cirkel ten zuiden en oosten van Naarden. Het Fort Werk IV is hiervan als enige bewaard gebleven. Forten werden gewoonlijk geconstrueerd op basis van vooraf aangebrachte aardlichamen die als een fundering fungeerden en wegzakken in (een natte en slappe) bodem moesten voorkomen. Bij de bouw van de forten is, behalve dit gewoonlijk al tactisch 'voorgevormde' aardlichaam - dat op zichzelf reeds een weerbare rol kon vervullen - ook nog een specifieke aanleg gerealiseerd die bedoeld was om de defensieve kracht te vergroten, de veiligheid van de bezetting te waarborgen en intern en extern transport en verkeer te vergemakkelijken. Zo ontstonden er onder meer aarden dekkingen voor verschillende bouwwerken, om ze minder kwetsbaar te maken voor inslagen van vijandelijk vuur, aarden wallen die de bebouwing en open terreinen dekten en de contouren bepaalden en verder ook bestrate paden en appelplaatsen. Anders dan bij de meeste andere forten in de Nieuw Hollandse Waterlinie is bij het Fort Werk IV uit 1868-1870 geen sprake van een slappe ondergrond vanwege de hoge ligging op zand. Er werd gebruik gemaakt van hoge aarden wallen en een droge gracht met gecreneleerde muur, die binnen de Nieuwe Hollandse Waterlinie uniek te noemen zijn. Het glacis van het Fort Werk IV werd aangelegd door gevangenen van het Algemeen Dépot van Discipline, de militaire strafgevangenis die destijds in de Weeshuiskazerne in Naarden was gevestigd. De aanleg van het fort werd in de loop der tijd gewijzigd door de veranderingen in het geschut. Dit was met name het geval tijdens de mobilisatie 1914-1919, toen een groot deel van het geschut buiten en vóór de forten werd geplaatst en veel forten werden aangepast aan mitrailleursopstellingen. Op Werk IV zijn bijvoorbeeld de emplacementen ter weerszijden van de traversen op de poterne aangepast voor plaatsing van mitrailleurs. Omschrijving De FORTAANLEG van het spiegelbeeldig symmetrische, vijfzijdige Fort Werk IV bestaat uit een aarden wal (glacis) waarbinnen zich een droge gracht bevindt. Verder omvat de aanleg aardwerken, geschutsopstelplaatsen, aarddekkingen, banketten, muurwerken, een wegen- en padenstelsel en de oorspronkelijk door middel van palen aangeduide, zogenoemde Militaire Landsgrond. De droge gracht, die circa 10 meter breed moet zijn geweest, omvat tevens een veelhoekige, gecreneleerde muur. De gracht volgt de vorm van de muur, die vijf uitstulpingen of 'oreillons' heeft, namelijk op elk van de vier hoekpunten en de vijfde centraal aan de stompe zuidoostzijde (frontzijde). Aan de binnenzijde van de droge gracht en de muur bevindt zich een hoge borstwering, vanaf waar het glacis en het daarachter liggende terrein onder vuur konden worden genomen. In de borstwering zijn twee bomvrije wachthuizen (op dit fort 'kazematten' genoemd) en een poterne opgenomen, alle aardgedekt. Het middenterrein in de keel van het fort is open en vlak. Van hieruit leiden, ter weerszijden van de ingang van de poterne, twee brede grashellingen (opritten) naar de bovenzijde van de borstwering. Ook zijn er twee kleinere opritten die tot achter de flanken van de borstwering leiden. De borstwering is voorzien van een walgang en emplacementen (opstelplaatsen voor geschut). Bovenop de poterne en haaks op de borstwering, is een brede, verhoogde travers aangebracht. De gecreneleerde muur liep voorheen langs de hele noordzijde van het fort door, maar werd in de jaren dertig van de 20ste eeuw (bij de aanleg van het sportveld) deels gesloopt, waardoor er een brede opening ontstond. Buiten de muur aan de noordwestzijde staat de artillerieloods uit circa 1918. Eveneens aan de noordwestzijde bevindt zich de toegang tot het fort, via een (niet historische) brug over de droge gracht. Het fortterrein is alleen ter hoogte van de artillerieloods van klinkerbestrating voorzien en voor het overige van gras of aarde. Binnen de muren is geen beplanting aanwezig. Het glacis is inmiddels met bomen begroeid. Waardering De FORTAANLEG van Fort Werk IV is van algemeen belang vanwege: * Cultuurhistorische waarden als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie zoals deze is ontworpen door C.R.T. Kraijenhoff en in eerste aanleg vanaf 1815 door hem, Jan Blanken en majoor-ingenieur Willem Offerhaus is aangelegd en daarna door anderen gedurende meer dan 125 jaar is versterkt en verbeterd. * Architectuurhistorische waarden, in het bijzonder als uiting van de militair-strategische bouwkunde, die gebaseerd is op: a. het systeem van inundatie en accesverdediging (19de eeuw), b. de wedloop met de zich versterkende offensieve middelen (19de eeuw). Het onderdeel is een voorbeeld van een aarden aanleg met een zeldzaam voorkomende droge gracht uit 1868-1870. * Ensemblewaarde en situationele waarden als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Tevens vanwege de functionele en fysieke samenhang met de overige onderdelen van het complex. * Het onderdeel is uniek vanwege de uit 1868-1870 daterende aanleg, die rond 2005-2008 grotendeels is gerestaureerd en daarmee als een van de weinige forten binnen de Hollandse Waterlinie vrijwel volledige, in hun functie herkenbare en van een scherpe contour voorziene aardwerken bezit, bestaande uit een droge gracht, een glacis en opritten naar de borstwering met walgang, banketten, traversen, opstelplaatsen voor geschut, enzovoort. * Het onderdeel dateert uit 1868-1870 en is vanwege de restauratie in de periode rond 2005-2008 als zeer gaaf te bestempelen. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 531387
Laatste wijziging: 2017-02-26 19:28:19.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Fort Werk IV
Poterne van Fort Werk IV, Bussum
Poterne van Fort Werk IV, Bussum
Locatie Bussum, dr. Abraham Kuyperlaan 1
Oorspr. functie fort
Start bouw 1868
Bouw gereed 1870
Monumentstatus rijksmonument
Monumentnummer 531386
Portaal  Portaalicoon   Civiele techniek en bouwkunde

Het Fort Werk IV, ook Hoofdwerk genoemd, is het grootste en belangrijkste van een reeks van vijf verdedigbare aardwerken of versterkingen die in de tweede helft van de 19e eeuw in Bussum zijn aangelegd ter verdediging van de Vesting Naarden.

Doel

Door de verbetering van de artillerie, met name het bereik van het geschut, moest de Vesting Naarden op grotere afstand worden verdedigd. Tussen 1867 en 1870 werd om die reden het Offensief voor Naarden aangelegd. De versterkingen schermden het hoge gebied af ten zuiden van de Vesting Naarden, maar lagen voor de inundaties van de waterlinie. Vanuit hier waren offensieve acties tegen de invallende legers mogelijk. In de eerste fase van de strijd lag het veldleger voor de inundaties, maar bij tegenslag trok het leger zich terug achter de inundaties. De fortenrij beschermde de ruimte tot Naarden waardoor de troepen tijd kregen om veilig terug te trekken. De totale uitgaven voor het Offensief bedroeg anderhalf miljoen gulden.[1]

Aanleg en ligging

Fort Werk IV is gebouwd tussen 1868-1870. Het ligt op het hoogste punt van de voormalige Bussumer Eng op een afstand van circa 2200 meter ten zuiden van de Vesting Naarden.

Fort Werk IV is het grootste en belangrijkste fort van de reeks. Hier is als enige sprake van permanente bebouwing terwijl de andere werken versterkingen waren van aardwerk. De versterkingen met nummers III en V werden tegelijkertijd aangelegd op een afstand van circa 1000 meter ten noordoosten en ten zuidwesten van fort Werk IV. In 1877 werden de versterkingen Koedijk (nummer I) en Vooruit Bussum (nummer II) aangelegd waarmee aansluiting werd verkregen met de Nieuwe Hollandse Waterlinie.

Tekening van "Batterij aan de Koedijk"

Hieronder een overzicht van de versterkingen en de locatie in huidig Bussum:

  • Nr I, Batterij aan de Koedijk: ten zuiden van de Meentweg tussen Bussum en de Hilversumse Meent. In 2014 zijn de contouren van de verdwenen batterij weer zichtbaar gemaakt.
  • Nr II, Batterij Vooruit Bussum: Struikheiweg op de plaats van het zwembad
  • Nr III, Rechter vleugelwerk: aan het einde van de Brinklaan bij de kruising met het spoor naar Hilversum
  • Nr IV, Fort Hoofdwerk: Dr Abraham Kuyperlaan bij het Spant
  • Nr V: einde van de Huizerweg, rechts van afslag nummer 7 met de A1

Gebouwen

Bomvrije lokalen en deel van de achtermuur van Fort Werk IV, Bussum
Voorzijde Fort Werk IV, zichtbaar zijn de aarden voorwal, de droge gracht, de muur met schietsleuven en de poterne

Het fort is voornamelijk als een verdedigbaar aardwerk gebouwd. Het hoogste punt is 18,5 meter boven NAP en hierdoor had men een goed overzicht van het voorgelegen terrein. Het zand voor het fort werd verkregen door het terrein aan de voorzijde af te graven. Later werd dit als exercitie terrein gebruikt. De belangrijkste afmetingen zijn 116 meter aan aan de voorzijde, gericht op het zuidoosten van waaruit de vijand werd verwacht. De zijkanten zijn circa 53 meter lang en de achterzijde 120 meter.

Door de hoge ligging, werd het fort omgeven door een 10 meter brede droge gracht. De gracht is aan de binnenzijde omgeven door een stenen muur met uitstulpingen en voorzien van schietsleuvel. Het gebruik van een gecreneleerde muur is voor Nederland uniek. Van hieruit kon men de gracht onder vuur nemen in geval van een aanval.

Het fort kent drie gemetselde gebouwen, twee bomvrije gebouwen elk met drie lokalen in de flanken en een portene in het midden. Het gebouw in de linkerflank was logiesruimte en hier was ook het kruitmagazijn geplaatst. Het gebouw in de rechterflank diende ook voor het onderbrengen van de bezetting en hier was de keuken ondergebracht. Achter het fort staat een artillerieloods voor de opslag van de bewapening. De originele houten loods is tijdens de Eerste Wereldoorlog afgebrand, maar herbouwd in steen. Het fort kende geen permananente bezetting, vandaar de aanwezigheid van een opzichtershuis. Het oorspronkelijke huis is gesloopt in 1942, maar in 2003 herbouwd.

De bezetting van het fort kon in tijden van spanning circa 100 manschappen bedragen. De bewapening was vastgesteld op acht kanonnen 12 cm brons, twee houwitsers, zes mitrailleuse voor de uitstulpingen van de gecreneleerde muur en ten slotte nog twee Coehoornmortieren, dat zijn draagbare mortieren met een korte loop.

Betonschuilplaats type 1918/1 bij het trimparcours in het Fransche Kamp

Het fort is alleen in militair gebruik geweest in de Eerste Wereldoorlog. In de jaren 1914-1918 zijn nog circa 60 betonnen groepsschuilplaatsen voor het Offensief voor Naarden geplaatst. De lijn van versterkingen zou moeten lopen van de westen, bij de waterlinie, naar het noorden en eindigen bij Huizen. Zover is het echter nooit gekomen en de werkzaamheden zijn vroegtijdig gestaakt. De schuilplaatsen hebben één (type 1918/1, capaciteit 8 soldaten) of twee ingangen (type 1918/2, capaciteit 16 soldaten), meestal gelegen op het noorden of noordwesten. De schuilplaatsen steken tot 2 meter boven het maaiveld en zijn tussen de bomen zichtbaar. De schuilplaatsen zijn niet begaanbaar; zij werden tijdens of kort na de Tweede Wereldoorlog volgegooid met zand en de ingangen werden dichtgemetseld.

In 1926 werd de fortenrij, net als de Vesting Naarden, als vestingwerk opgeheven. Vier jaar later werd het fort door de gemeente Bussum aangekocht. Alleen Fort Werk IV bestaat nog, van de overige versterkingen is niets meer terug te vinden. Het zand van Fort Werk 3 is bijvoorbeeld gebruikt voor het dempen van de haven van Bussum rond 1939[2].

Huidige situatie

Artillerieloods (vroeger van hout)

In de jaren dertig werd een deel van de achtermuur afgebroken om sport-evenementen, zoals het concours hippique, te faciliteren. Na de oorlog werd er geen onderhoud meer gepleegd aan het terrein en het verwilderde snel. De brandweer van Bussum had in de jaren 1951-1954 de genieloods in gebruik als garage en in de jaren erna gebruikte de gemeentelijke plantsoenendienst een deel van het terrein voor de opslag. De politie gebruikte de portene en kantine van 1963 tot 1990 als schietbaan[3]. In 1967 wilde de gemeente het fort slopen om een uitbreiding van de sportvelden mogelijk te maken. De Stichting Menno van Coehoorn protesteerde hiertegen en meldde het fort aan voor de monumentenlijst. Met succes, want in 1969 werd het Fort Werk IV op de monumentenlijst geplaatst[4]. In 1997 werd de Stichting tot Beheer van Fort Werk IV[5] opgericht. De gemeente Bussum heeft Fort Werk IV in maart 1998 in erfpacht uitgegeven aan deze stichting.

In 2009 heeft minister Plasterk de aanwijzingsprocedure in gang gezet om de Nieuwe Hollandse Waterlinie, waartoe Fort Werk IV behoort, tot rijksmonument te benoemen. Op 2 oktober 2011 kreeg Fortenland, een organisatie van forten en kastelen uit het Gooi en de Vechtstreek, namens het Prins Bernhard Cultuurfonds de culturele Prijs Noord-Holland. De prijs bestond uit een oorkonde en een cheque van 7500 euro. Fortenland bestaat sinds twee jaar; aangesloten zijn Fort Werk IV, het Nederlands Vestingmuseum, het Muiderslot, forteiland Pampus en de vier gemeentes[6].
De bibliotheek van Naarden-Bussum heeft een mooi fotoarchief met foto's van het fort.[7]

Vanaf juli 2018 is het fort in handen van theater Spant!.[8] De nieuwe eigenaar wil Fort Werk IV nog meer publiek toegankelijk maken.

Naslagwerken

  • David Kips, Gids voor de vestingwerken van Naarden, Stichting Vijverberg Naarden, ISBN 90 73316 103
  • Chris Will, Sterk Water – de Hollandse Waterlinie, 2e druk, oktober 2003, Uitgeverij Matrijs, ISBN 90 5345 204 4

Externe link



Monumenten in de buurt van Fort Werk 4: Fortaanleg met hoofdwal in bussum

Fort Werk 4, polygonale fort (bij Sportpark De Kuil)

dr. Abraham Kuyperlaan 1B
Bussum
Het polygonale fort wordt omringd door een droge gracht, waarin een plm. 3 m. hoge gecreneleerde muur. Voor het bestrijken van de gracht zij..

Begraafplaats

Bij Amersfoortsestraatweg 13
Bussum
Omschrijving AANLEG van de Algemene Begraafplaats Naarden aan de Amersfoortsestraatweg in Bussum, daterend uit 1830. De begraafplaats besla..

Kerk Vrije Evangelische Gemeente met kosterswoning

Oud-Bussummerweg 70
Bussum
Inleiding KERK van de Vrije Evangelische Gemeente met KOSTERSWONING, gebouwd in 1930 voor de Hersteld Apostolische Gemeente naar het ontwer..

Sint-Vituskerk

Brinklaan 115
Bussum
St.Vitus. 1883-1884, door P.J.H.Cuypers. Toren 1896 uitgevoerd door J. Th.J.Cuypers. Neogotische basiliek zonder transept, met eenbeukig koo..

Westelijke reeks van vier woonhuizen

Burgemeester s'Jacoblaan 15
Bussum
Inleiding Westelijke reeks van vier woonhuizen, gebouwd in 1927 in expressionistische bouwtrant naar het ontwerp van N. Doornberg. Omschri..

Kaart & Routeplanner