Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Grote of St. Lebuïnuskerk in Deventer

Kerkelijk Gebouw

Grote Kerkhof 42
7411KV Deventer
Overijssel

Bouwjaar: 11e eeuw
Architect: Hendrick de Keyser

Top 100 monument

Grote of St. Lebuïnuskerk

Deventer, Grote- of Lebuinuskerk: de kerk geldt als een der drie Bernolduskerken, die Nederland telt. Deze kerken zijn alle omstreeks het midden van de 11de eeuw gesticht, waarvan twee te Utrecht, te weten de Jacobi- en de Pieterskerk. In Deventer is in de laat-gotische hallekerk muurwerk van de 11de-eeuwse stichting bewaard gebleven (krocht, opgaand muurwerk van het hoge koor, oostelijk dwarsschip en de 4 pijlers van het oostelijke en de 2 oostelijke pijlers van het westelijk schip onder andere). De kerk heeft in haar huidige gedaante vele bouwkundige veranderingen uit alle eeuwen bewaard en vormt aldus een gebouwd historisch document van opeenvolgende uitbreidingen ten gevolge van zich veranderende (gebruiks)wensen. Het schip werd in de l3de eeuw radicaal veranderd en zo werd in 1612-13 de toren met een koepel verhoogd, die was ontworpen door Hendrick de Keyser. In het interieur bevinden zich in de gewelven schilderingen van omstreeks het jaar 1500, zo ook op de wanden achter in de kooromgang. De hoge ouderdom, de aanwezigheid van veel romaans werk, het typologisch belang van de beide dwarsschepen bepalen de uitzonderlijke waarde van de Bernolduskerk.

Beschrijving van Grote of St. Lebuïnuskerk

De Grote of St. Lebuinuskerk. HALLENKERK uit eind XV/begin XVI, gebouwd op de funderingen en met gebruikmaking van delen van het opgaande werk van de XI romaanse basiliek. De zuidgevel is geheel met Bentheimersteen bekleed; de Raadskapel aan deze zijde werd gebouwd tussen 1494-1499. De huidige kap vervangt sedert de XXa restauratie de middeleeuwse kap. Inwendig onder het verhoogde koor een romaanse krocht, overwelfd door graatgewelven, die op drie paar gebeeldhouwde zuilen rusten. De gehele kerk overkluisd met kruis-, ster- en netgewelven; de bepleistering op de wanden en pijlers is met uitzondering van de delen, die van wandschilderingen voorzien waren, in 1927 en volgende jaren verwijderd. Inventaris: eikehouten preekstoel (1781), orgel met Hoofdwerk, Rugwerk, Bovenwerk en Vrij Pedaal, in 1839 gebouwd door J.H. Holtgrave. Zandstenen sarcofaag; enige reliefvoorstellingen en grafzerken. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 12572
Laatste wijziging: 2015-01-12 19:49:54.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Grote of Lebuïnuskerk
De kerk na de restauratie van 2009
De kerk na de restauratie van 2009
Plaats Deventer
Gebouwd in 1450 - 1525
Gewijd aan De Heilige Lebuïnus
Monumentale status Rijksmonument
Monumentnummer  12572
Portaal  Portaalicoon   Christendom

De Grote of Lebuïnuskerk is een gotische hallenkerk in Deventer. In de middeleeuwen was het de hoofdkerk van de stad en een van de voornaamste kerken binnen het bisdom Utrecht. De Lebuïnuskerk deed tijdens het kortstondige bestaan van het rooms-katholieke bisdom Deventer (1559-1591) dienst als kathedraal. De kerk staat in de 'Top 100 van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg' uit 1990. De kerk is eigendom van de Protestantse Kerk, terwijl de toren bezit is van de gemeente Deventer.

Het bouwwerk moet niet verward worden met de Broederenkerk in Deventer, die officieel de R.K. Sint-Lebuïnuskerk genoemd wordt.

Vroege geschiedenis

Bertold, de stichter van de kerk
Schildering in de crypte
Toren gezien vanaf de Nieuwe Markt
Beiaard in de lantaarn van de Lebuïnustoren

De Engelse missionaris Lebuïnus stak in 768 de IJssel over met het oogmerk de Saksen te bekeren. Hij bouwde op een rivierduin nabij een nederzetting aan een natuurlijke haven de eerste houten kerk. In de negende en tiende eeuw was Deventer in verband met de veroveringen van de Vikingen langs de grote rivieren lange tijd de residentie van de bisschop van Utrecht. Ook in latere eeuwen behield de kerk een belangrijke status binnen het bisdom. De bisschop had een residentie pal ten noorden van de kerk. Bisschop Balderik bouwde in de tiende eeuw ter plaatse de eerste kerk van steen. In 1040 gaf bisschop Bernold opdracht voor de bouw van een grote romaanse basiliek. Aan de kerk was een zelfstandig kapittel met een eigen proosdij verbonden en twintig kanunniken. In 1235 en 1334 werd deze Maria- en Lebuïnusbasiliek door brand verwoest.

Huidige kerk

De huidige kerk, een gotische hallenkerk, kwam tot stand tussen 1450 en 1525. Ze was rijk versierd met muurschilderingen en stond vol heiligenbeelden en altaren. Aan deze katholieke praal kwam een einde toen in 1580 de calvinisten de kerk in bezit namen en haar omdoopten tot Grote Kerk.[1] Het interieur werd ernstig vernield en ten slotte witgepleisterd. In de kerk zijn nog op verschillende plaatsen de gevolgen van de calvinistische beeldenstorm zichtbaar.

Muurschilderingen

Muurschilderingen van voor de reformatie zijn tijdens de restauratie van 1927 onder andere teruggevonden in de crypte en in de Magistraatskapel die speciaal voor de stadsbestuurders was gebouwd. De hele kerk is verder voorzien van bepleisterde kruis-, ster-, en netgewelven met profane en religieuze afbeeldingen. Sommige versieringen zijn daar aangebracht in de eerste helft van de 14e eeuw. De overige bepleistering van het interieur is, met uitzondering van de delen die van muurschilderingen voorzien waren, in de jaren vanaf 1927 verwijderd.

Romaanse resten

In het opgaande werk zijn nog belangrijke delen van de romaanse voorganger aanwezig. Ook is de romaanse crypte bewaard gebleven, die sterke gelijkenis vertoont met de crypte van de Pieterskerk in Utrecht, die ook door Bernold is gebouwd.

Restauraties

De middeleeuwse kap van de kerk werd bij een grootscheepse restauratie in het begin van de twintigste eeuw onder leiding van Wolter te Riele en P.J.H. Cuypers vervangen. De huidige steekkappen dateren uit die tijd. Ook zijn toen alle aanbouwstels zoals woningen aan de Grote Kerkhofzijde verwijderd. De kerk is sindsdien veel minder op een organische wijze met de overige binnenstad verbonden, ze oogt meer als een monument op een voetstuk.[2] Begin eenentwintigste eeuw ondergingen kerk en toren wederom belangrijke in- en uitwendige restauraties waarbij de hoofdingang onder de toren in ere werd hersteld en de Magistraatskapel een afsluitende glazenwand kreeg. In de toren kwam het carillon weer op zijn oude plaats in de lantaarnopeningen te hangen.

Orgels

Het hoofdorgel is gebouwd door Johann Heinrich Holtgräve en werd in 1839 in gebruik genomen. Meer info is te vinden op [3] orgbase. Het koororgel is van Pels & van Leeuwen en de kerk beschikt over een kistorgel van Klop.

Glas in lood

De Magistraatskapel werd in 2012 geschikt gemaakt voor kleine bijeenkomsten. In de toen geplaatste afscheiding werden elf glas-in-loodramen met expressionistische voorstellingen van profeten en evangelisten verwerkt. Ze zijn oorspronkelijk afkomstig uit de in 1935 gebouwde gereformeerde kerk aan de Smedenstraat.[4]

De heer J.H. Boerboom schonk in 2014 vier neogotische glas-in-loodramen uit 1915 terug aan de kerk, ze waren in de jaren 1950 afgedankt. Na restauratie werden ze in 2015 terug geplaatst.[5]

Toren

Oorspronkelijk had de kerk aan de westzijde een complex van torens. De centrale toren werd geflankeerd door vier kleinere. Na vier eeuwen werden ze in 1454 grotendeels gesloopt. De eerste steen voor de tegenwoordige toren legde men in de zomer van 1459. Voor een tweede toren ten noorden van de eerste zijn wel de fundamenten aanwezig, maar hij is nooit gebouwd.

Het bovenste gedeelte van de toren, de koepel, wordt ook wel de lantaarn genoemd. Het is een ontwerp van de bekende bouwmeester Hendrick de Keyser uit 1613. Op de koepel staan de woorden Fide Deo, Vigila, Consule, Fortis Age. Hetgeen betekent: Vertrouw op God, wees waakzaam en bedachtzaam, handel kloekmoedig. Rondom de voet van de lantaarn is een bewandelbaar dek.

In 2009 en 2010 vond een grootscheepse restauratie van de toren plaats.

Carillon

1rightarrow blue.svg Zie Hemonybeiaard (Deventer) voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In de toren hangt de oudste nog bestaande beiaard van Pieter en François Hemony. In 2009 werd het carillon geheel gerestaureerd. Van de oorspronkelijke 33 Hemonyklokken zijn er nog 31 aanwezig naast 22 nieuwere. Er werden 6 klokken toegevoegd om de oude basis van de middentoonstemming te kunnen herstellen; een 1800 kg zware luidklok en 5 kleine klokjes. De grote luidklokken hangen in een nieuwe driedelige stalen klokkenstoel terwijl de kleinere klokken weer zoals vroeger in de lantaarnvensters. In totaal zijn er nu 53 klokken.

Het uurwerk werd in 1862 gemaakt door de Parijse uurwerkmaker Amédée-Philippe Borrel en de speeltrommel met toebehoren werd geleverd door de Deventer firma Nering Bögel in 1866.

Beklimming

De Lebuïnustoren is op geregelde tijden opengesteld voor beklimming door het publiek. De smalle spiltrap naar de tweede omgang op 46 meter hoogte bestaat uit 220 treden.

Enkele afmetingen

  • Lengte van de kerk (binnenwerks): 99,10 meter
  • Grootste breedte: 38,65 meter
  • Hoogte van het schip: ca. 18 meter
  • Hoogte van de toren: 62,50 meter

De kerk moet niet verward worden met de Broederenkerk in Deventer, die ook wel de r.k. Sint-Lebuïnuskerk genoemd wordt.

Externe link

Galerij


Monumenten in de buurt van Grote of St. Lebuïnuskerk in Deventer

Kosterswoning

Kleine Poot 7
Deventer
Onderkelderd pand met in- en uitgezwenkte topgevel voorzien van vijf pinakels, die gedekt zijn met geprofileerde natuurstenen platen. Op de ..

Tegen kooromgang van de kerk aan gebouwd huis met dak

Kleine Poot 5
Deventer
Tegen kooromgang van de kerk aangebouwd huis met dak, waarvan nok evenwijdig aan rooilijn, dakkapel met wangstukken en driehoekig fronton, X..

Tegen kooromgang van de kerk aan gebouwd huis met dak

Kleine Poot 3
Deventer
Tegen kooromgang van de kerk aangebouwd huis met dak, waarvan nok evenwijdig aan rooilijn, dakkapel met wangstukken en driehoekig fronton, X..

Onderkelderd huis met geverfde lijstgevel

Hofstraat 5
Deventer
Onderkelderd huis met geverfde lijstgevel. Lijst voorzien van eierlijst. Dak met nok evenwijdig aan rooilijn. Strekken. XIX.

Onderkelderd huis met gecementeerde lijstgevel

Hofstraat 7
Deventer
Onderkelderd huis met gecementeerde lijstgevel; nok evenwijdig aan rooilijn. Voordeur geflankeerd door winkelkasten. XIX.

Kaart & Routeplanner

Route naar Grote of St. Lebuïnuskerk in Deventer